Tez İstatistiğinde En Sık Yapılan 7 Hata ve Sonuçları

Uzmanlık tezi savunmalarında jürinin istatistik sorularına verilen yanıtlar çoğunlukla ikiye ayrılır: "Bu konuyu çalışırken fark ettim ve şöyle çözdüm" veya "Bunu düşünmemiştim." İkinci yanıt, aylar süren emeğin üzerinde şüphe izi bırakır.

Aşağıdaki hatalar gerçek savunmalardan ve reviewer mektuplarından derlendi. Her biri görünürde küçük ama savunmada veya yayın sürecinde büyük sonuçlar doğuruyor.

Hata 1: Güç Analizi Yapılmadan Örneklem Belirlenmek

"Kliniğimizdeki mevcut hastalara baktık, 60 kişi yeterliydi", bu gerekçe artık hiçbir jüri veya reviewer tarafından kabul görmüyor.

Güç analizi yapılmamış bir çalışmada iki tehlike aynı anda var. Ya çalışma gereğinden az hasta içeriyor ve gerçek bir farkı tespit edemiyor (Tip II hata), ya da gereğinden fazla hasta var ve bunun etik gerekçesi yok.

Savunmada bu soru kaçınılmaz olarak geliyor: "Örneklem büyüklüğünüzü nasıl belirlediniz?" Yanıt verilemeyen her soru, metodolojiye duyulan güveni zayıflatıyor.

Hata 2: Normallik Testi Yapılmadan Parametrik Test Kullanmak

t-testi veya ANOVA'ya karar vermeden önce verinin dağılımı incelenmeli. Bu adım atlanırsa ve veriler normal dağılım göstermiyorsa yapılan tüm analiz geçersiz hale gelir.

Daha da tehlikelisi: Normallik testi yapılmış ama sonuç raporlanmamış. Jüri "Neden t-testi seçtiniz?" diye sorduğunda "Uygun göründü" yanıtı kabul edilmez.

Normallik testinin hangi koşullarda, hangi yöntemle yapıldığı ve sonucunun test seçimini nasıl etkilediği makalede açıkça yer almalıdır.

Hata 3: Yanlış Post-Hoc Test Seçimi

ANOVA anlamlı çıktıktan sonra hangi grupların birbirinden farklı olduğunu bulmak için post-hoc test gerekiyor. Ama hangi post-hoc test?

Varyans homojenliği sağlandığında Tukey, sağlanmadığında Games-Howell, küçük örneklemde Bonferroni, bu seçimi gerekçelendiremeyen araştırmacı savunmada zorlanıyor.

Daha yaygın görülen hata: Post-hoc test hiç yapılmadan "ANOVA anlamlı çıktı, gruplar arasında fark var" sonucuna varmak. Bu istatistiksel olarak eksik bir sonuçtur.

Hata 4: Konfounding Faktörlerin Göz Ardı Edilmesi

İki grup arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı çıktı. Peki bu fark gerçekten müdahaleden mi kaynaklanıyor, yoksa grupların yaş, cinsiyet veya komorbidite açısından farklı olmasından mı?

Multivaryat analiz yapılmadan sunulan tek değişkenli bulgular, özellikle retrospektif çalışmalarda ciddi bir metodolojik zayıflık olarak değerlendiriliyor. Reviewer'ların en sık major revizyon gerekçesi bu.

"Gruplar başlangıçta benzerdi" ifadesi bu sorunu çözmüyor. Benzerlik istatistiksel olarak gösterilmeli ve analiz buna göre yapılmalıdır.

Hata 5: Eksik Veriyi Görmezden Gelmek

Hiçbir klinik veri seti eksiksiz değildir. Ancak eksik verinin nasıl yönetildiği çoğu tezde hiç yer almıyor.

Kaç hastada hangi değerler eksik? Bu eksiklik rastgele mi yoksa sistematik mi? Eksik hastalar analizden çıkarıldıysa kalan grup temsil gücünü koruyor mu?

Bu soruları yanıtlamadan yazılan tez, reviewer tarafından "Selection bias riski değerlendirilmemiş" notunu alıyor.

Hata 6: P Değerini Klinik Anlamlılıkla Karıştırmak

P=0.03 çıktı. "Gruplar arasında anlamlı fark var" yazılıp geçildi. Ama farkın büyüklüğü ne? Klinik pratikte bu fark bir şey ifade ediyor mu?

Etki büyüklüğü (Cohen's d, OR, mutlak risk farkı) raporlanmamış tezler giderek daha sık eleştiri alıyor. Büyük örneklemde küçük, klinik açıdan önemsiz bir fark istatistiksel anlamlılık üretebilir. Bu durumu tartışmayan tez metodolojik derinlikten yoksun görünüyor.

Hata 7: Güven Aralığı Olmadan Sonuç Sunmak

"OR = 2.4, p = 0.02", bu raporlama eksik. OR = 2.4 (95% CI: 1.1–5.3) ile OR = 2.4 (95% CI: 1.9–3.1) çok farklı anlatılar.

İlk örnekte güven aralığı çok geniş, bu tahminin belirsiz olduğunu gösteriyor. İkincisinde dar ve hassas bir tahmin var. P değeri ikisinde de 0.05'in altında olabilir ama klinik yorumu tamamen farklıdır.

Güven aralığı raporlanmadan sunulan her istatistik, reviewer için eksik bir tablo anlamına geliyor.

Bu Analizde En Çok Nerede Takılınır?

Araştırmacıların en çok zorlandığı noktalar şunlardır: Güç analizini retroaktif olarak yapmak ve mantıklı bir gerekçeyle sunmak. Normallik testi sonucunu test seçimiyle ilişkilendirerek yazıya yansıtmak. Multivaryat model kurgulamak ve hangi değişkenlerin neden alındığını savunmak.

Tez istatistiğinizin metodolojik olarak savunulabilir olup olmadığını birlikte değerlendirelim. 30 dakikalık ücretsiz görüşme talep edin, savunmadan önce veya sonra.